Tijdlijn

China: kraamkamer van papier

AD 105

De uitvinding van het papier zoals we dat vandaag de dag kennen wordt vaak toegeschreven aan de Chinees T’sai Lun. In het jaar 105 maakte hij papier volgens een proces dat sterk op dat van de nestproductie van de wesp lijkt. Hij klopte vezels van bamboeriet, de bast van de moerbeiboom en zijde-afval tot een vezelbrij. Die brij werd sterk verdund met water. Na het drogen van een dunne laag brij was er papier. Archeologische vondsten hebben echter aangetoond dat het papier al eerder, tijdens de Han-dynastie (206 jaar voor Christus) bestond in China. Chinese papiermakers ontwikkelden al vroeg speciale papiersoorten in diverse maten en met verscheidene eigenschappen. Ook bestond er papier dat resistent was tegen insecten.

Papierproductie Azië, Midden-Oosten en Europa

AD 610

De Chinese techniek om papier te maken bereikte Korea en werd rond het jaar 610 geïntroduceerd in Japan. In deze twee landen bestaat nog steeds een rijke en wijdverspreide traditie van de productie van handgemaakt papier. Vezels van de verse bast van de moerbeiboom (in Japan Kozo genoemd) worden gebruikt. Na gekookt te zijn worden de vezels fijn geslagen. De brij wordt meerdere malen ondergedompeld met een schepraam. Hieruit ontstaat een vezelrijk papier met een karakteristiek uiterlijk en een buitengewoon hoge kwaliteit.

De kennis over het maken van papier verspreidde zich snel richting Centraal Azië, Tibet en India. Rond het jaar 750 namen de Arabieren de kennis van het papier maken over van Chinese krijgsgevangenen. Papier productie vond plaats in Baghdad, Damascus en Cairo. Later ook in Marokko, Spanje en Sicilië. De belangrijkste grondstof bestond, mede door een gebrek aan verse vezels, uit vodden. De pulp afkomstig uit de vodden was inferieur van aard. Een zeef van riet werd gebruikt om de pulp te filteren. De dunne vellen papier die ontstonden werden bewerkt met stijfsel. Dit gaf het Arabische papier zijn goede schrijfeigenschappen en fraaie uiterlijk. De eerste papierfabricage op Europees grondgebied was in 1144 in Xativa (bij Valencia) in Spanje.

Innovatie

14e eeuw

Nadat de techniek van het papier maken wortel had geschoten in Europa begon het grote innoveren. Met name in Italië waar de Renaissance een aanvang had genomen. De Arabische techniek werd verder ontwikkeld door de Italiaanse papier makers. Zij introduceerden diverse verbeteringen.

• Het gebruik van water om de machines te voorzien van energie.
• Efficiency door het gebruik van een hamermolen om pulp uit vodden te maken.
• Het stapelen van dunne, natte vezellaagjes op vilt. Nat papier en vilt om en om. Vocht uit de vezellaagjes werd deels door het vilt opgenomen.
• De ontwikkeling van de papierpers. De stapel natte vellen papier kon daarmee worden geperst om vocht te verwijderen.
• Het drogen van de vochtige vellen papier aan lijnen.
• De introductie van het onderdompelen van het papier in een substantie die de sterkte van het papier vergroot en/of het absorptievermogen doet afnemen.

In deze periode nam de handel snel toe. Dat gold zeer zeker voor het product papier. Dat werd steeds belangrijker in het dagelijkse en intellectuele leven in Europa. De verdere mechanisatie van het productieproces voorzag in een groter aanbod van papier. Een papiermolen kon tot 4500 vellen produceren in een werkdag van 13 uur. De uitvinding van de boekdrukkunst rond 1450 geldt als katalysator van de ontwikkelingen.

Verspreiding techniek

16e eeuw

De papiermolen verspreidde zich over Europa gedurende de 15^e en de 16^e eeuw. Aan het einde van de 16^e eeuw waren er in Duitsland bijvoorbeeld al 190 papiermolens actief. De productie van papier in Nederland vond vooral plaats op de Veluwe en in de Zaanstreek. Aan een beek bij Renkum werd in 1598 de eerste papiermolen, De Bock, gebouwd. De Nederlandse papierindustrie op de Veluwe draaide op waterkracht. In de Zaanstreek was windkracht voor handen.

Technologische ontwikkeling en stijgende papiervraag

17e & 18e

Gedurende de zeventiende en achttiende eeuw gingen steeds meer mensen lezen en schrijven. De vraag naar papier nam nog verder toe. In 1680 werd in Nederland een machine uitgevonden die het maken van papierbrij versnelde: de Hollander. De efficiency en schaalvergroting in de productie waren mede noodzakelijk door innovaties in het drukproces. Een tekort aan grondstoffen dreigde.

Hout als grondstof en opkomst karton

19e eeuw

De zoektocht naar een alternatieve grondstof voor papier verliep moeizaam. Rond 1845 ontstond de mogelijkheid om vezels uit hout vrij te maken. Hout werd daartoe met een draaiende slijpsteen behandeld, een uitvinding van de Duitser Friedrich Gottlob Keller. Dit alternatief kende een probleem. Papier gemaakt van houtslijp vergeelde sterk door de aanwezigheid van lignine. Kwaliteitspapier werd daardoor nog steeds van lompen gemaakt. Aan het einde van de 19e eeuw werd in Scandinavië een bleekproces ontwikkeld, waardoor het lignine uit de houtslijp kon worden verwijderd. De vergeling van het papier nam beduidend af. Katoenen vezels als primaire grondstof van papier verdwenen.

Midden negentiende eeuw werd een procedé uitgevonden om papieren vellen om te vormen tot een sterk, onbuigzaam materiaal, karton. Op 1 november wordt een octrooi aangevraagd op geribbeld papier voor verpakkingsdoeleinden. Golfkarton is geboren. In de tweede helft van de 19^e eeuw zet de industrialisering van de papierproductie door. Machines worden specifiek ontworpen voor de productie van bepaalde papier- en karton soorten, zoals tissues.

Industrialisatie en nieuwe vormen

20e eeuw

In de 20^e eeuw is de productie van papier geleidelijk aan steeds verder geautomatiseerd en gemechaniseerd. Van de voorbereiding en pulpproductie tot het uiteindelijke papier maken en het drogen, er komt nauwelijks een mensenhand aan te pas. De innovatie in het productieproces gaat steeds verder. Nieuwe soorten pulp worden gebruikt en de inzet van oudpapier als grondstof neemt sterk toe. Het milieubewustzijn groeit en de productiesnelheid en de kwaliteit van de eindproducten verbeteren sterk. Nieuwe technologieën zorgen ervoor dat papier lichter wordt, de energieconsumptie bij de productie afneemt en het gebruik van alternatieve brandstoffen toeneemt.

Duurzaam

21e eeuw

Ondanks alle maatschappelijke en technologische veranderingen neemt de omvang van de papierproductie niet af. Duidelijk is dat papier en karton zeer gewaardeerd blijven. Het zijn hernieuwbare en zeer veelzijdige producten die continu nieuwe mogelijkheden en toepassingen bieden. Intelligent papier wordt gebuikt voor verpakkingen die kunnen verkleuren wanneer verpakte producten hun houdbaarheidsdatum naderen of overschrijden. Geurboeken brengen kooklessen of recepten tot leven en zelfs batterijen kunnen worden gemaakt van papier.

De mogelijkheden die papier en karton bieden zijn eindeloos en duurzaam. Want daarin onderscheidt het product zich zeer zeker. In een wereld waarin een bewuste omgang met grondstoffen steeds belangrijker wordt, zullen de duurzame producten papier en karton een grote rol spelen!